हरिवंश पटवर्धन

पूर्वज

घराण्याचे मूळपुरुष, पेशवाईतील मिरजेचे सरंजामदार, मिरज (थोरली पाती) संस्थानचे अधिपती आणि मिरजेच्या राणीसाहेब.

मूळपुरुष

उपाध्याय आणि योद्धे

✦
ब्रह्मीभूत हरभटबाबा पटवर्धन यांचे चित्र

ब्रह्मीभूत हरभटबाबा पटवर्धन

सु. १६५५ – सु. १७५० · हरिवंश पटवर्धनांचे मूळपुरुष

जन्म
कोतवडे, गणपतीपुळ्याजवळ (रत्नागिरी)
पुत्र
कृष्णभट, बाळंभट, त्र्यंबक हरी, गोविंद हरी, महादेवभट, रामचंद्र हरी, भास्कर हरी
समाधी
ओंकारेश्वराजवळ, पुणे

गणपतीपुळे येथे दीर्घ तपश्चर्या करणारे गणेशभक्त हरभटबाबा वयाच्या सुमारे चाळिसाव्या वर्षी कोकण सोडून देशावर आले. कापशी येथे ते सेनापती संताजी घोरपडे यांचे निकटवर्ती आणि पुढे इचलकरंजीचे अधिपती झालेल्या जोशी घराण्याचे उपाध्याय झाले आणि त्यांना कुरुंदवाड इनाम मिळाले. तेथे कृष्णाकाठी त्यांनी गणेशवाडी येथे गणेशमंदिर बांधले.

पेशव्यांनी त्यांचे पुत्र गोविंद हरी व रामचंद्र हरी यांना सरदार केल्यावर घराणे उपाध्यायपणाकडून शिपाईगिरीकडे वळले. पेशव्यांनी हरभटबाबांना आपल्यासोबत राहण्याचे निमंत्रण दिले; ते त्यांनी नम्रपणे नाकारले, पण अखेरच्या काळात ते पुण्यात स्थायिक झाले आणि सुमारे त्र्याण्णव वर्षांच्या वयात तेथेच निवर्तले. त्यांच्या सात पुत्रांपासून मिरज, सांगली, कुरुंदवाड, जमखंडी, तासगाव, चिंचणी, आंबा, मंगळवेढा व शेलसत येथील पटवर्धन शाखा निर्माण झाल्या.

कै. हरभटबाबा पटवर्धन यांची समाधी, पुणे, मिरज संस्थान अल्बममधून
कै. हरभटबाबा पटवर्धन यांची समाधी, पुणे
कै. हरभटबाबा यांची समाधी (आतील भाग), मिरज संस्थान अल्बममधून
कै. हरभटबाबा यांची समाधी (आतील भाग)
✦
श्रीमंत गोपाळराव गोविंद ऊर्फ रावसाहेब पटवर्धन यांचे चित्र

श्रीमंत गोपाळराव गोविंद ऊर्फ रावसाहेब पटवर्धन

सु. १७२१ – १७ जानेवारी १७७१ · गोविंद हरींचे ज्येष्ठ पुत्र

नेतृत्व
१७४९ पासून पलटणीचे नेतृत्व; पेशवे थोरले माधवराव यांच्या काळात पटवर्धन फौजेचे मुख्य सेनापती
पत्नी
श्रीमंत सौ. सरस्वतीबाई (द्वितीय पत्नी)
अपत्य
एक कन्या, कुशा अक्का

बहिरेवाडी येथे सेनापती घोरपडे यांच्याकडे प्रशिक्षण घेतलेले गोपाळराव वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून वडिलांसोबत मोहिमांवर जाऊ लागले. पेशवाईतील 'साडेतीन रावां'पैकी एक म्हणून त्यांचे स्मरण केले जाते — भवानराव प्रतिनिधी, मुरारराव घोरपडे, गोपाळराव पटवर्धन आणि अर्धे स्वतः पेशवे माधवराव.

प्रमुख मोहिमा

  • १७५१: गायकवाडांविरुद्धच्या मोहिमेत दमाजी गायकवाडांना कैद केले.
  • १७५७: म्हैसूरविरुद्ध श्रीरंगपट्टणची मोहीम.
  • १७६०: उदगीरच्या लढाईनंतर निजामाकडून दौलताबादचा बळकट किल्ला वेढा घालून जिंकला; नानासाहेब पेशव्यांनी त्यांना 'कडक शिपाई' म्हणून गौरवले.
  • १७६२–६३: रघुनाथरावांनी मिरजेला वेढा घातला असताना घराण्याची फौज बाहेर रणांगणात ठेवली.
  • १७६४–१७७०: हैदरअलीविरुद्धच्या मोहिमांत मुख्य सेनापती.

त्यांचा दरारा एवढा होता की स्वतःला 'गोपाळराव' म्हणवणारा एक सावकार पुण्यात आला तेव्हा पेशवे माधवरावांनी त्याला दंड केला आणि मिरजेचे पटवर्धन हेच एकमेव गोपाळराव आहेत असे जाहीर केले. मोहिमेवर आजारी पडलेले गोपाळराव घरी परतताना म्हैसाळ येथे निवर्तले — मिरजेत बांधायला घेतलेला दरबार हॉल पाहण्याआधीच.

दरबार हॉल (दिवाणखाना), मिरज संस्थान अल्बममधून
दरबार हॉल (दिवाणखाना)
✦
श्रीमंत परशुरामभाऊ पटवर्धन यांचे चित्र

श्रीमंत परशुरामभाऊ रामचंद्र पटवर्धन

रामचंद्र हरींचे पुत्र · तासगाव · पट्टणकुडी येथे धारातीर्थी, १७९९

जहागीर
तासगाव, १७७४ मध्ये प्राप्त
पुत्र
रामचंद्र आप्पा (जमखंडी), गणपतराव (तासगाव), माधवराव

गोविंद हरींचे पुतणे आणि घराण्यातील सर्वांत विख्यात सेनापती. लहानपणीच वडील गेल्याने ते वयात येईपर्यंत गोविंद हरींचे पुत्र गोपाळराव त्यांच्या फौजेचे नेतृत्व करत. १७५७ मध्ये श्रीरंगपट्टणला त्यांनी प्रथम सैन्याचे नेतृत्व केले आणि १७७७ नंतर ते घराण्याचे सेनापती झाले.

प्रमुख मोहिमा

  • १७७३–७४: बारभाईच्या कारस्थानात रघुनाथरावांपासून पेशवाईच्या गादीचे रक्षण करण्यास मदत केली.
  • १७८१: बोरघाटात इंग्रजांची रसद तोडून त्यांचा पुण्यावरील चाल रोखला.
  • १७९०–९२: इंग्रज व निजामासह टिपू सुलतानविरुद्ध मराठा सैन्याचे नेतृत्व करत श्रीरंगपट्टणपर्यंत धडक.
  • १७९५: शिंदे, होळकर, भोसले, गायकवाड व पटवर्धन या सर्व मराठा सरदारांच्या संयुक्त फौजेला खर्ड्याच्या लढाईत निजामावर विजय मिळवून दिला.

तासगाव येथे त्यांनी वाडा आणि दाक्षिणात्य शैलीतील गणेश पंचायतन मंदिर बांधले आणि हाटकेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. १७९९ मध्ये पट्टणकुडीच्या लढाईत ते धारातीर्थी पडले; हमीदवाडी येथे त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार झाले आणि तेथे त्यांचे स्मारक आहे.

पेशवाईत

मिरजेचे सरंजामदार, १७६१–१८०१

१७६१ मध्ये मिरज मिळाल्यापासून १८०१ च्या वाटणीपर्यंत सरंजाम गोविंद हरी व त्यांच्या पुत्र-पौत्रांकडे राहिला; त्यांपैकी बहुतेकांनी मराठा साम्राज्याच्या सेवेत प्राण वेचले.

I
श्रीमंत गोविंद हरी पटवर्धन यांचे चित्र

श्रीमंत गोविंद हरी पटवर्धन

सु. १६९८ – २१ नोव्हेंबर १७७१ · मिरज शाखेचे संस्थापक

सरंजाम
मिरज किल्ला व प्रदेश, पेशवे थोरले माधवराव यांच्याकडून १७६१ मध्ये
पत्नी
श्रीमंत सौ. सत्यभामाबाई पाटणकर
पुत्र
गोपाळराव, वामनराव, पांडुरंगराव, गंगाधरराव
समाधी
कृष्णा घाटाजवळ, मिरज

हरभटबाबांचे चौथे पुत्र. सुमारे १७३० मध्ये पहिल्या बाजीरावांच्या काळात ते सरदार झाले आणि १७३६ मध्ये त्यांना कदमबांडे पागेची फडणिशी मिळाली. शिंदे, होळकर व गायकवाड यांच्यासह पटवर्धनांची गणना पेशवाईच्या प्रमुख सरदारांत होई. १७६४ मध्ये घराण्याच्या ८,००० घोडदळापैकी ४,६०० त्यांच्या हाताखाली होते.

प्रमुख मोहिमा

  • १७२८–२९: पहिल्या बाजीरावांसोबत माळवा मोहीम.
  • १७३१: डभई येथे त्र्यंबकराव दाभाडे यांच्याविरुद्ध.
  • १७३७: दिल्लीवरील स्वारी.
  • १७४१–४९: बुंदेलखंड व उत्तर हिंदुस्थान.
  • १७६०: निजामाविरुद्ध उदगीरची लढाई.
  • डिसें. १७६२ – फेब्रु. १७६३: पासष्टाव्या वर्षी सुमारे १,५०० माणसांनिशी रघुनाथरावांच्या सुमारे ५०,००० सैन्याविरुद्ध मिरज लढवली.

पांडुरंगाचे भक्त असलेल्या गोविंद हरींनी गोविंदपुरा येथे वाडा बांधला आणि वडिलांच्या इच्छेनुसार सांगलीजवळ हरिपूर वसवून तेथे वेद व संस्कृत पाठशाळा सुरू केल्या. १७७१ मध्ये गोपाळराव व नीलकंठराव गेल्यानंतर त्यांनी युद्धातून निवृत्ती घेतली आणि त्याच वर्षी नोव्हेंबरमध्ये मिरज येथे त्यांचे निधन झाले.

II

चित्र उपलब्ध नाही

श्रीमंत वामनराव गोविंद ऊर्फ बाळासाहेब पटवर्धन

१७२५ – २ ऑक्टोबर १७७५ · सरंजामदार १७७२–१७७५

गोविंद हरींचे द्वितीय पुत्र. गोपाळराव वडिलांच्या हयातीतच गेल्याने सरंजाम वामनरावांकडे आला आणि १७७२ मध्ये पेशवे थोरले माधवराव यांनी त्यांना मानाचे वस्त्र दिले. वडिलांचे लष्करी गुण त्यांच्यात उतरले होते: ८ मार्च १७७१ रोजी श्रीरंगपट्टणजवळील मोती तलावाच्या लढाईत हैदरअलीचा दणदणीत पराभव करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता; त्या लढाईत सुमारे चाळीस तोफा व पंचवीस हत्ती हाती आले.

छातीच्या विकाराने त्रस्त असलेले वामनराव तरुण वयातच, निपुत्रिक, खानदेशात तापीकाठच्या वरणगाव येथे निवर्तले.

III

चित्र उपलब्ध नाही

श्रीमंत पांडुरंगराव गोविंद ऊर्फ तात्यासाहेब पटवर्धन

१७३६ – ४ नोव्हेंबर १७७७ · सरंजामदार १७७६–१७७७

पुत्र
हरिहरराव, चिंतामणराव आप्पासाहेब, विठ्ठलराव बापूसाहेब

गोविंद हरींचे तृतीय पुत्र; रणांगणापेक्षा कारभारात अधिक कुशल. १७७६ मध्ये सवाई माधवराव पेशव्यांनी नाना फडणवीसांच्या सल्ल्याने त्यांना ८,००० घोडदळासह मिरजेचे वस्त्र दिले आणि वडिलांकडे असलेली कदमबांडे पाग पुन्हा त्यांच्याकडे सोपवली.

हैदरअलीविरुद्ध दक्षिणेत पाठवले गेलेले पांडुरंगराव कुंदगोळच्या मैदानावर सावशी येथे लढले. डोके, नाक व पाठीवर जखमी झालेले पांडुरंगराव २ जानेवारी १७७७ रोजी कैद झाले आणि त्यांना श्रीरंगपट्टणला नेण्यात आले; तेथे त्याच वर्षी नोव्हेंबरमध्ये ज्वराने कैदेतच त्यांचे निधन झाले. मृत्यूपूर्वी त्यांनी धाकटे बंधू गंगाधरराव यांच्यासाठी आपली इच्छा लिहून ठेवली. इतिहासकार खरेशास्त्री यांनी सावशीच्या लढाईला 'पटवर्धन घराण्याच्या वाईट दिवसांची सुरुवात' म्हटले आहे.

IV

चित्र उपलब्ध नाही

श्रीमंत हरिहरराव पांडुरंग पटवर्धन

मृत्यू १७८२ · सरंजामदार १७७८–१७८२

पांडुरंगरावांचे ज्येष्ठ पुत्र. परशुरामभाऊंच्या पाठिंब्याने १ ऑक्टोबर १७७८ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर सवाई माधवराव पेशव्यांनी त्यांना मिरजेचा सरंजाम दिला. युद्धकलेत निपुण असलेले हरिहरराव जानेवारी १७८१ मध्ये बोरघाटात इंग्रजांविरुद्ध परशुरामभाऊंसोबत लढले. मात्र १७८२ मध्ये, निपुत्रिक अवस्थेत, त्यांच्या आश्वासक कारकिर्दीचा अकाली अंत झाला.

V
श्रीमंत चिंतामणराव आप्पासाहेब पटवर्धन यांचे चित्र

श्रीमंत चिंतामणराव पांडुरंग ऊर्फ आप्पासाहेब पटवर्धन

१७८२ पासून मिरजेचे सरंजामदार · सांगली संस्थानचे संस्थापक, १८०१

पांडुरंगरावांचे द्वितीय पुत्र. सुमारे आठ वर्षांच्या वयात ते बंधूंच्या जागी आले; मिरजेचा कारभार काका गंगाधरराव पाहत आणि फौजेचे नेतृत्व परशुरामभाऊ करत. बारभाईच्या काळात त्यांनी पुरंदर येथे नारायणराव पेशव्यांच्या पत्नी गंगाबाईसाहेबांचे रक्षण केले आणि १७९८ मध्ये परशुरामभाऊंसोबत कर्नाटकात मोहीम केली.

काकांशी संबंध ताणले गेले आणि १८०१ मध्ये जहागिरीची वाटणी झाली. चिंतामणरावांनी मिरज सोडून सात मैलांवरील सांगली येथे राजधानी वसवली आणि गणेशदुर्ग, गणपती मंदिर व दरबार हॉल बांधला. ते सांगलीचे पहिले अधिपती झाले; त्यांच्या वंशजांनी सांगली संस्थानवर राज्य केले, तर गंगाधररावांची शाखा मिरजेत पुढे चालू राहिली.

मिरजेची गादी

मिरज (थोरली पाती) संस्थानचे अधिपती

I
श्रीमंत गंगाधरराव गोविंद ऊर्फ बाळासाहेब पटवर्धन (पहिले) यांचे चित्र

श्रीमंत गंगाधरराव गोविंद ऊर्फ बाळासाहेब (पहिले)

जन्म १७४१ · १८०१ नंतर मिरजेचे प्रमुख

वडील
गोविंद हरी (चौथे पुत्र)
पुत्र
केशवराव, नारायणराव, माधवराव, गोविंदराव, गोपाळराव
उत्तराधिकारी
नारायणराव गंगाधरराव

पुतण्यांच्या अल्पवयात अनेक वर्षे त्यांनी मिरजेचा कारभार पाहिला आणि १८०१ च्या वाटणीनंतर ते मिरज शाखेचे प्रमुख झाले. नागपूरचे भोसले, हैदर नाईक व धोंडोजी वाघ यांच्याशी ते लढले आणि नाना फडणवीस व परशुरामभाऊ यांच्याशी त्यांचे निकटचे संबंध होते. १८०८ मध्ये पेशव्यांनी मिरजेवरील त्यांचे हक्क मान्य केले आणि १८१२ च्या पंढरपूरच्या तहाने पटवर्धनांच्या प्रदेशांची निश्चिती झाली.

मिरजेतील कार्य

  • शके १७२७ (इ.स. १८०५) मध्ये संपूर्ण भगवद्गीतेचे तांब्याचे ठसे करवून छापलेल्या प्रती ब्राह्मणांना वाटल्या.
  • टांकसाळ सुरू केली; तिच्या नाण्यांना मिरज आगय्यारी म्हणत.
  • कृष्णेवर घाट आणि किल्ल्यात माधवजी मंदिर बांधले.
  • १७९९ मध्ये ४०,००० रुपये खर्चून गणेश पेठेतील तलावासह गणेश मंदिर बांधले.
मिरजेत छापलेली भगवद्गीता, १८०५, मिरज संस्थान अल्बममधून
मिरजेत छापलेली भगवद्गीता, १८०५
माधवजी मंदिर, मिरज संस्थान अल्बममधून
माधवजी मंदिर
गणपती मंदिर आणि तलाव, मिरज संस्थान अल्बममधून
गणपती मंदिर आणि तलाव
श्री गणपती, मिरज संस्थान अल्बममधून
श्री गणपती
II
श्रीमंत नारायणराव गंगाधरराव ऊर्फ तात्यासाहेब पटवर्धन (पहिले) यांचे चित्र

श्रीमंत नारायणराव गंगाधरराव ऊर्फ तात्यासाहेब (पहिले)

मृत्यू १८१५

वडील
गंगाधरराव (पहिले) (द्वितीय पुत्र)
पुत्र
गणपतराव, मोरेश्वर
उत्तराधिकारी
गणपतराव नारायणराव

१७९५ मध्ये खर्ड्याच्या लढाईत ते परशुरामभाऊंसोबत लढले आणि वडिलांनंतर मिरजेच्या गादीवर आले. १८१५ मध्ये त्यांचे निधन झाले; त्या वेळी त्यांचे पुत्र लहान होते.

III

चित्र उपलब्ध नाही

श्रीमंत गणपतराव नारायणराव ऊर्फ तात्यासाहेब

कारकीर्द १८१५ – १८३३

पुत्र
गंगाधरराव बाळासाहेब, नारायणराव दादासाहेब
उत्तराधिकारी
गंगाधरराव गणपतराव

दुसऱ्या बाजीरावांच्या अखेरच्या काळात, अल्पवयीन असतानाच ते मिरजेचे जहागीरदार झाले; कारभार त्यांचे काका पाहत. १८२० मध्ये काकांच्या विनंतीवरून आणि इंग्रज सरकारच्या मान्यतेने जहागिरीची वाटणी झाली: मिरज गणपतरावांकडे राहिली, तर सोनी, मिरज मळा व सुपारी इतर शाखांकडे गेले. पुढे वारस नसल्याने सोनी व सुपारी इंग्रजी मुलखात खालसा झाले.

IV
श्रीमंत गंगाधरराव गणपतराव ऊर्फ बाळासाहेब पटवर्धन (दुसरे) यांचे चित्र

श्रीमंत गंगाधरराव गणपतराव ऊर्फ बाळासाहेब (दुसरे)

कारकीर्द १८३३ – २२ डिसेंबर १८६१

पत्नी
श्रीमंत सौ. रमाबाईसाहेब
कारभारी
काका मोरेश्वर नारायण, १ फेब्रुवारी १८४९ पर्यंत
उत्तराधिकारी
गणपतराव तात्यासाहेब (दुसरे), दत्तक

अल्पवयात गादीवर आलेल्या गंगाधररावांनी १ फेब्रुवारी १८४९ रोजी संस्थानचा कारभार हाती घेतला. श्रद्धाळू वृत्तीच्या गंगाधररावांनी १८४५ मध्ये स्वामी निरंजन रघुनाथ यांना मिरजेत आमंत्रित केले आणि त्यांचे शिष्यत्व पत्करले; १८५५ मध्ये स्वामींनी माधवजी मंदिरात एकमुखी दत्ताची स्थापना केली आणि त्याच वर्षी भाद्रपदात कृष्णेत समाधी घेतली.

पुत्र नसल्याने त्यांनी बाळंभटांच्या शाखेतून — मिरज किल्ल्यातील पटवर्धनांतून — त्र्यंबकराव यांना दत्तक घेतले; तेच पुढे गणपतराव तात्यासाहेब झाले.

सरकारी देवघर, मिरज संस्थान अल्बममधून
सरकारी देवघर
सरकारी देवघर (दुसरा देखावा), मिरज संस्थान अल्बममधून
सरकारी देवघर (दुसरा देखावा)
V
श्रीमंत गणपतराव ऊर्फ तात्यासाहेब पटवर्धन (दुसरे) यांचे चित्र

श्रीमंत गणेश गंगाधरराव ऊर्फ गणपतराव तात्यासाहेब (दुसरे)

कारकीर्द १८६१ – ६ नोव्हेंबर १८७४

मूळ नाव
त्र्यंबकराव, मिरज किल्ल्यातील पटवर्धन शाखा
पत्नी
श्रीमंत सौ. गंगाबाईसाहेब
उत्तराधिकारी
हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधरराव गणेश, दत्तक

त्यांच्या अल्पवयात इंग्रज सरकारने गणेश नारायण काळे यांच्यामार्फत संस्थानचा कारभार पाहिला. मिरजेतील दिनचर्येची व मुंबई-सांगलीच्या प्रवासाची इंग्रजी दैनंदिनी त्यांनी लिहिली आणि मुंबईच्या प्रिव्ही कौन्सिलचे ते सदस्य होते.

१८६४ मध्ये त्यांनी संस्थानचा सरकारी दवाखाना सुरू केला. छायाचित्र काढून घेणारे ते पहिले पटवर्धन होते आणि त्यांनी मिरजेत छत्रे फोटो स्टुडिओला प्रोत्साहन दिले.

सरकारी दवाखाना, मिरज संस्थान अल्बममधून
सरकारी दवाखाना
VI
हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधरराव गणेश ऊर्फ बाळासाहेब पटवर्धन, के.सी.आय.ई. यांचे चित्र

हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधरराव गणेश ऊर्फ बाळासाहेब (तिसरे), के.सी.आय.ई.

६ फेब्रुवारी १८६६ – २१ डिसेंबर १९३९ · कारकीर्द १८७४–१९३९

मूळ नाव
गोपाळराव, बारामती येथील सांगलीच्या धाकट्या शाखेतून
शिक्षण
राजाराम कॉलेज, कोल्हापूर
पत्नी
हर हायनेस श्रीमंत सौ. उमाबाईसाहेब (माहेरच्या दुर्गाबाई जोग), १८८१
वारस
हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज

मिरज घराण्यात दत्तक आलेल्या सर गंगाधररावांनी ७ फेब्रुवारी १८८७ रोजी भरलेल्या मोठ्या दरबारात संस्थानचा कारभार हाती घेतला आणि त्रेपन्न वर्षे राज्य केले. प्रजा त्यांना “एज्ज मॅन साहेब” म्हणत असे; त्यांनी हिंदू-मुस्लिम सलोखा जपला आणि ते मिरासाहेब दर्ग्याचे विश्वस्त होते.

त्यांचा वारसा

  • संगीत: पं. बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर व पं. विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांचे आश्रयदाते; १८९८ मध्ये हंसप्रभा थिएटर बांधले, जेथे बालगंधर्वांनी मिरजेतील पहिला प्रयोग केला.
  • मल्लविद्या व व्यायाम: अंबाबाई व भानूची तालीम स्थापन केली, मल्लविद्येवर दोन खंड लिहिले आणि सूर्यनमस्कार ज्युबिली ट्रस्ट स्थापन केला.
  • शिक्षण: ज्युबिली कन्याशाळा, मिरज हायस्कूल व ज्युबिली लायब्ररी स्थापन केली; डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे उपाध्यक्ष; १९१५ मध्ये अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष; खरेशास्त्री यांच्याकडून पटवर्धनांच्या इतिहासाचे पंधरा खंड लिहून घेतले.
  • सार्वजनिक बांधकामे: दुष्काळनिवारणाचे काम म्हणून टाऊन हॉल, तांदूळ मार्केट, हिंदू धर्मशाळा, नामदेव मंदिर आणि मिशन हॉस्पिटलसाठी जमीन.
  • उद्योग: मिरजेत वीज आणणारा विजेचा कारखाना, क्रिस्टल आइस फॅक्टरी आणि गणेश कलागृह.
  • मिरजेबाहेर: पत्नीच्या स्मरणार्थ मोडनिंब येथे उमा विद्यालय (१९१९) स्थापन केले; महाबळेश्वरचा सिंडोला पार्क (१८८५) आणि पुण्यातील मिरज हाऊस (१९०७) खरेदी केले.
श्रीमंत चीफ साहेब व संस्थानचा अधिकारी वर्ग, मिरज संस्थान अल्बममधून
श्रीमंत चीफ साहेब व संस्थानचा अधिकारी वर्ग
टाऊन हॉल, मिरज संस्थान अल्बममधून
टाऊन हॉल
हायस्कूल, मिरज संस्थान अल्बममधून
हायस्कूल
विजेचा कारखाना, मिरज संस्थान अल्बममधून
विजेचा कारखाना
भानूची तालीम, मिरज संस्थान अल्बममधून
भानूची तालीम
बर्फाची गिरणी, मिरज संस्थान अल्बममधून
बर्फाची गिरणी
VII
हिज हायनेस श्रीमंत नारायणराव तात्यासाहेब महाराज, मिरजेचे राजेसाहेब यांचे चित्र

हिज हायनेस श्रीमंत नारायणराव तात्यासाहेब महाराज

६ सप्टेंबर १८९८ – ३१ ऑक्टोबर १९८४ · कारकीर्द १९३९–१९४८ · मिरज संस्थानचे अखेरचे अधिपती

पत्नी
हर हायनेस श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब महाराज, मिरजेच्या राणीसाहेब (माहेरच्या दुर्गाताई आपटे), १९१८
वारस
हिज हायनेस युवराज माधवराव रावसाहेब महाराज (जन्म १९२२)

गादीवर येण्यापूर्वी त्यांनी बेळगाव येथे मराठा लाईट इन्फंट्रीत सेवा केली आणि त्यांना किंग्ज कमिशन मिळाले होते. युवराज असताना त्यांनी लक्ष्मी मार्केटचे काम सुरू केले; ते १९३२ मध्ये खुले झाले. राजेसाहेब म्हणून १९४१ पासून ते चेंबर ऑफ प्रिन्सेसचे सदस्य होते; त्यांनी मिरज स्टेट बँकेला पाठबळ दिले, नव्या उद्योगांना प्रोत्साहन दिले, १९४६ मध्ये गंगाधरराव बाळासाहेब वॉटर वर्क्स उभारले आणि संस्थानच्या शाळा व पोलीस दलात सुधारणा केल्या. ८ मार्च १९४८ रोजी भारतीय संघराज्यात विलीन होईपर्यंत त्यांनी संस्थानचे नेतृत्व केले.

त्यानंतर ते सार्वजनिक जीवनातून निवृत्त झाले. निंबाळचे गुरुदेव रानडे यांचे अनुयायी आणि दासगणू महाराजांचे स्नेही असलेल्या नारायणराव महाराजांनी तुर्कांवर पुस्तक लिहिले, गौडपाद कारिकाचे भाषांतर केले, ससाणे व पक्षी पाळले, कैलास-मानसरोवराची यात्रा केली आणि आयुर्वेदिक उपचारही केले. कृष्णा घाटावरील घराण्याच्या स्मशानभूमीत राजकीय इतमामात त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार झाले. हर हायनेस श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब महाराजांनी लघुकथा, विणकामावर पुस्तक आणि आकाशवाणीवर प्रसारित झालेले कीर्तन लिहिले आणि मिरज किल्ल्यात 'वनिता समाज' क्लब सुरू केला.

लक्ष्मी मार्केट, मिरज संस्थान अल्बममधून
लक्ष्मी मार्केट
नवीन वॉटर वर्क्स, मिरज संस्थान अल्बममधून
नवीन वॉटर वर्क्स
VIII
हिज हायनेस श्रीमंत माधवराव ऊर्फ रावसाहेब पटवर्धन महाराज यांचे चित्र

हिज हायनेस श्रीमंत माधवराव ऊर्फ रावसाहेब पटवर्धन महाराज

जन्म १९२२ · मिरजेचे युवराजसाहेब

पत्नी
हर हायनेस श्रीमंत सौ. इंदुमतीराजे

हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज व हर हायनेस श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब महाराज यांचे पुत्र, गादीचे वारस, आणि घराण्याचे विद्यमान प्रमुख हिज हायनेस बाळासाहेब महाराज यांचे वडील.

आजचे राजघराणे →

घराण्यातील स्त्रिया

मिरजेच्या राणीसाहेब

मिरजेचे सरदार आणि अधिपती मराठा साम्राज्याच्या मोहिमांवर महिनोन्‌महिने बाहेर असत, तेव्हा घर, घराण्याची उपासना आणि दानधर्म सांभाळले ते घरातील स्त्रियांनी. कागदपत्रांत त्यांची नोंद हवी तितकी झालेली नाही. ज्या राणीसाहेबांची नावे आणि कार्य आपल्यापर्यंत पोहोचले आहे, त्या या.

✦

चित्र उपलब्ध नाही

श्रीमंत सौ. सत्यभामाबाई गोविंद पटवर्धन

माहेरच्या पाटणकर · श्रीमंत गोविंद हरी पटवर्धन यांच्या पत्नी

श्रीमंत सौ. सत्यभामाबाई पाटणकर घराण्यातील होत्या. १७६१ मध्ये मिरजेचा सरंजाम मिळवणाऱ्या गोविंद हरी यांच्या त्या पत्नी. मिरजेच्या घराण्याची पहिली पिढी — गोपाळराव, वामनराव, पांडुरंगराव आणि गंगाधरराव — ही त्यांचीच मुले; पुढील सर्व सरंजामदार आणि मिरजेचे अधिपती त्यांचेच वंशज.

त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्याच्या फारशा नोंदी उपलब्ध नाहीत. दिल्लीवरील स्वारी व उदगीरपासून १७६२–६३ चा मिरजेचा वेढा आणि हैदर अलीविरुद्धच्या मोहिमांपर्यंत, घराण्याच्या मोठ्या युद्धांचा तो काळ होता; त्या युद्धांत त्यांचे पती, पुत्र आणि नातू लढले.

✦

चित्र उपलब्ध नाही

श्रीमंत सौ. रमाबाईसाहेब पटवर्धन

श्रीमंत गंगाधरराव बाळासाहेब (दुसरे) यांच्या पत्नी · कारकीर्द १८३३–१८६१

✦
श्रीमंत सौ. गंगाबाईसाहेब पटवर्धन

श्रीमंत सौ. गंगाबाईसाहेब पटवर्धन

श्रीमंत गणपतराव तात्यासाहेब (दुसरे) यांच्या पत्नी · कारकीर्द १८६१–१८७४

श्रीमंत सौ. गंगाबाईसाहेब या श्रीमंत गणपतराव तात्यासाहेब (दुसरे) यांच्या पत्नी. १८६४ मध्ये मिरजेत संस्थानचा दवाखाना सुरू करणारे, इंग्रजीत रोजनिशी लिहिणारे आणि छायाचित्र काढून घेणारे पहिले पटवर्धन ते हेच. मिरजेच्या आधुनिक काळाच्या उंबरठ्यावरचे हे घर. त्यांच्यानंतर गादी दत्तकविधानाने हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधरराव यांच्याकडे आली.

✦
हर हायनेस श्रीमंत सौ. उमाबाईसाहेब, मिरजेच्या राणीसाहेब

हर हायनेस श्रीमंत सौ. उमाबाईसाहेब, मिरजेच्या राणीसाहेब

जन्म २० ऑगस्ट १८७३ · माहेरच्या दुर्गाताई जोग · विवाह १८८१

वडील
श्री. हरिपंत जोग, सार्वजनिक बांधकाम खाते, सोलापूर
विवाह
हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधरराव, १८८१
पुत्र
हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज
स्मारक
उमा विद्यालय, मोडनिंब (१९१९) आणि उमा विद्यालय, लक्ष्मेश्वर

दुर्गाताई या सोलापूर येथील सार्वजनिक बांधकाम खात्यातील सुपरवायझर हरिपंत जोग यांच्या कन्या. मिरजेच्या तरुण अधिपतींना आलेल्या आठ स्थळांपैकी त्यांनी जोगांचे स्थळ स्वीकारले. दुर्गाताई शाळेत गेल्या होत्या आणि त्यांना लिहिता-वाचता येत असे — त्या काळी मुलींसाठी ही दुर्मीळ गोष्ट होती. १८८१ मधील विवाहानंतर त्यांचे नाव उमाबाईसाहेब ठेवण्यात आले आणि त्या मिरजेच्या राणीसाहेब झाल्या.

वारस हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज यांच्या त्या मातोश्री; पण त्यांना दीर्घायुष्य लाभले नाही. त्यांच्या स्मरणार्थ हिज हायनेस सर गंगाधरराव यांनी १९१९ मध्ये मोडनिंब येथे उमा विद्यालय स्थापन केले — शेतकऱ्यांच्या त्या गावासाठी त्यात शेतीची विशेष शाखा होती — आणि लक्ष्मेश्वर येथे दुसरे उमा विद्यालय सुरू केले.

✦
हर हायनेस श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब महाराज, मिरजेच्या राणीसाहेब

हर हायनेस श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब महाराज, मिरजेच्या राणीसाहेब

जन्म ३१ जानेवारी १९०५, अहमदाबाद · माहेरच्या दुर्गाताई आपटे · विवाह १९१८

वडील
श्री. कृष्णराव ऊर्फ काकासाहेब आपटे, लिंब, सातारा
विवाह
हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज, १९१८
पुत्र
हिज हायनेस युवराज माधवराव रावसाहेब महाराज (जन्म १९२२)
त्यांच्या नावाने
लक्ष्मी मार्केट, मिरज (१९३२)

दुर्गाताई आपटे यांचा जन्म अहमदाबाद येथे झाला. त्यांचे वडील लिंबचे जमीनदार होते; व्हिक्टोरिया ज्युबिली टेक्निकल इन्स्टिट्यूटमध्ये शिकून ते अहमदाबादच्या कॅलिको मिल्सचे व्यवस्थापक होते. १९१८ मध्ये मिरजेच्या युवराजांशी विवाह होऊन त्या श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब झाल्या आणि १९३९ मध्ये पती गादीवर आल्यावर राणीसाहेब झाल्या. त्यांच्या पतींनी युवराज असताना सुरू केलेल्या आणि १९३२ मध्ये खुल्या झालेल्या लक्ष्मी मार्केटला त्यांचेच नाव आहे.

त्या साहित्यप्रेमी आणि बहुगुणी होत्या. त्यांच्या लघुकथा मासिकांतून प्रसिद्ध झाल्या, त्यांनी विणकामावर पुस्तक लिहिले आणि त्यांनी रचलेले एक कीर्तन आकाशवाणीवरून प्रसारित झाले. बुद्धिबळ आणि ब्रिजची आवड असलेल्या श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेबांनी मिरज किल्ल्यात स्त्रियांसाठी ‘वनिता समाज’ हा क्लब स्थापन केला.

घराणे त्यांना ज्येष्ठ मातृस्थानी मानते. त्यांच्या नातसून हर हायनेस श्रीमंत सौ. उमाराजे यांनी त्यांच्या स्मरणार्थ ‘राणी लक्ष्मीबाईसाहेब वक्तृत्व-वादविवाद करंडक’ सुरू केला.

✦

चित्र उपलब्ध नाही

हर हायनेस श्रीमंत सौ. इंदुमतीराजे माधवराव पटवर्धन महाराज

हिज हायनेस युवराज माधवराव रावसाहेब महाराज यांच्या पत्नी

विवाह
हिज हायनेस युवराज माधवराव रावसाहेब महाराज
पुत्र
हिज हायनेस श्रीमंत गंगाधरराव माधवराव ऊर्फ बाळासाहेब पटवर्धन महाराज, मिरजेचे राजासाहेब

श्रीमंत सौ. इंदुमतीराजे या मिरजेच्या युवराजांच्या पत्नी आणि आजचे घराणेप्रमुख हिज हायनेस बाळासाहेब महाराज यांच्या मातोश्री. कलांच्या आश्रयदात्या असलेल्या श्रीमंत सौ. इंदुमतीराजे यांचे स्मरण घराणे श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेबांबरोबरच अशा दोन स्त्रियांपैकी एक म्हणून करते, ज्यांच्या संगीत व चित्रकलेच्या प्रेमातून त्यांच्या सूनबाई हर हायनेस श्रीमंत सौ. उमाराजे यांना प्रेरणा मिळाली.

✦
हर हायनेस श्रीमंत सौ. उमाराजे गंगाधरराव पटवर्धन महाराज

हर हायनेस श्रीमंत सौ. उमाराजे गंगाधरराव पटवर्धन महाराज

१९५२ – २०२४ · मिरजेच्या राणीसाहेब

पुण्यात जन्मलेल्या श्रीमंत सौ. उमाराजे १९६९ मध्ये घराण्यात आल्या आणि त्याच वर्षी त्यांनी पुण्यात ब्लू बेल्स नर्सरी स्कूलची स्थापना करून पन्नासहून अधिक वर्षे ती चालवली. पुण्यातील महाविद्यालयांत संवाद व नेतृत्व शिकवणाऱ्या, हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताच्या जाणकार, चित्रकार आणि प्राणिमित्र असलेल्या श्रीमंत सौ. उमाराजेंनी आधीच्या राणीसाहेबांचा कलाप्रेमाचा वारसा पुढे चालवला.

त्यांची संपूर्ण माहिती ‘राजघराणे’ पृष्ठावर वाचा →

लेख वाचा: मिरजेच्या राणीसाहेब आणि त्यांचे समाजकार्य →

घराण्याची कन्या

मिरजेच्या राजकुमारी

✦
हर हायनेस राजकुमारी श्रीमंत मंगलाराजे ताईसाहेब पटवर्धन

हर हायनेस राजकुमारी श्रीमंत मंगलाराजे ताईसाहेब पटवर्धन

जन्म १९२३ · मिरजेच्या राजकुमारी

वडील
हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज, मिरजेचे राजासाहेब
आई
हर हायनेस श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब महाराज, मिरजेच्या राणीसाहेब
बंधू
हिज हायनेस युवराज माधवराव रावसाहेब महाराज

राजकुमारी मंगलाराजे ताईसाहेब यांचा जन्म १९२३ मध्ये — युवराजांच्या जन्मानंतर एका वर्षाने — हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज आणि हर हायनेस श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब महाराज यांच्या पोटी झाला. संस्थानच्या अखेरच्या दशकांत, त्यांचे वडील युवराज आणि पुढे राजासाहेब म्हणून लक्ष्मी मार्केट व नवी जलशुद्धीकरण योजना उभारत होते, त्या काळात त्या मिरजेत लहानाच्या मोठ्या झाल्या.

त्यांनी विवाह केला नाही आणि आयुष्यभर त्या मिरजेच्या घराण्याच्या कन्या म्हणूनच राहिल्या. म्हणूनच घराणे राणीसाहेबांसोबत येथे त्यांचे स्मरण करते.