१८६६ मध्ये बारामती येथे गोपाळराव म्हणून जन्मलेले आणि मिरज घराण्यात दत्तक आलेले हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधरराव यांनी ७ फेब्रुवारी १८८७ रोजी मिरजेचे जहागीरदार, सरदार आणि पॉलिटिकल एजंट उपस्थित असलेल्या मोठ्या दरबारात संस्थानचा कारभार हाती घेतला. पुढील त्रेपन्न वर्षांत त्यांनी आपल्या छोट्याशा संस्थानाला संगीत, व्यायाम व विद्येचे केंद्र बनवले. प्रजा त्यांना “एज्ज मॅन साहेब” म्हणत असे.
मिरजेचे संगीत
हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतात मिरजेला मिळालेले स्थान बव्हंशी त्यांच्या आश्रयामुळे आहे. त्यांनी पंडित बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर व पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांना आश्रय दिला आणि पंडित विनायकराव पटवर्धन यांच्यामार्फत गांधर्व महाविद्यालयाच्या शाळांमधून संगीताचे विनामूल्य शिक्षण दिले जाऊ लागले. पलुस्करांनी मिरजेतील हिराबाग येथेच अखेरचा श्वास घेतला. मिरजेचे कारागीर सतारी व तानपुऱ्यांसाठी प्रसिद्ध झाले; देशभर व परदेशातही त्यांना मागणी होती. १८९८ मध्ये हिज हायनेस यांनी हंसप्रभा थिएटर बांधले, जेथे बालगंधर्वांनी मिरजेतील आपला पहिला प्रयोग केला.
मल्लविद्या आणि सूर्यनमस्कार
दामोदर गुरू व इमामदीन यांच्याकडे त्यांनी स्वतः कुस्तीचे शिक्षण घेतले होते आणि छोटूसिंग, बाबू व गुलाम दस्तगीर यांसारखे मल्ल त्यांच्या सेवेत होते. आजही मिरजेत मल्लविद्येचे धडे देणाऱ्या अंबाबाई तालीम व भानूची तालीम त्यांनी स्थापन केल्या आणि छायाचित्रांसह कुस्तीवर दोन खंड लिहिले. प्रत्येक तरुण नागरिकाने रोज व्यायाम करावा या विश्वासाने त्यांनी सूर्यनमस्कार ज्युबिली ट्रस्ट स्थापन केला. सणांच्या दिवशी संस्थानतर्फे कुस्त्यांचे फड भरत आणि बक्षीस म्हणून शेतीची अवजारे दिली जात.
शाळा, ग्रंथ आणि इतिहास
त्यांनी मुलींसाठी ज्युबिली कन्याशाळा, मिरज हायस्कूल आणि ज्युबिली लायब्ररी स्थापन केली, तसेच आपल्या संग्रहातील ५,००० पुस्तके व प्रयोगशाळेची सामग्री सांगलीच्या विलिंग्डन कॉलेजला दिली. डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे ते उपाध्यक्ष होते, १९१५ मध्ये अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाचे त्यांनी अध्यक्षपद भूषवले, ज्ञानेश्वरी व दासबोधावर प्रवचने दिली आणि पुराण म्हणजे काय ही छोटी पुस्तिका लिहिली. लोकमान्य टिळक आणि मिरज हायस्कूलचे माजी विद्यार्थी व पुढे 'केसरी'चे संपादक झालेले नरसिंह चिंतामण केळकर यांच्याशी त्यांचा स्नेह होता.
घराण्याचा इतिहास योग्य रीतीने लिहिला जावा या हेतूने त्यांनी इतिहासकार वासुदेवशास्त्री खरे यांना मिरजेतील खासगी दप्तरातील — बहुतांश मोडी, उर्दू व फारसीतील — कागदपत्रे अभ्यासण्यास सांगितले. त्यातूनच खरेशास्त्री यांचे पटवर्धनांच्या इतिहासाचे पंधरा खंड साकारले.
आधुनिक संस्थान
त्यांनी मिरजेत वीज आणली, क्रिस्टल आइस फॅक्टरी व गणेश कलागृह सुरू केले, दुष्काळनिवारणाचे काम म्हणून टाऊन हॉल तसेच तांदूळ मार्केट, हिंदू धर्मशाळा व नामदेव मंदिर बांधले, मिशन हॉस्पिटलसाठी जमीन दिली आणि प्रजेला स्थानिक स्वराज्य संस्था दिली. ते मिरासाहेब दर्ग्याचे विश्वस्त होते आणि त्यांनी हिंदू-मुस्लिम सलोखा जपला. २१ डिसेंबर १९३९ रोजी मिरज येथे त्यांचे निधन झाले.
संदर्भ
- गंगाधरराव पटवर्धन, A Short Sketch of the Patwardhans, संपादक माधवराजे पटवर्धन, हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधरराव गणेश (तिसरे) यांवरील प्रकरण
- मानसिंगराव कुमठेकर यांचे लेख