सेनापती नव्हे, प्रशासक
गोविंद हरींचे धाकटे पुत्र गंगाधरराव गोविंद यांचा जन्म १७४१ मध्ये झाला. त्यांचे थोरले बंधू गोपाळराव व वामनराव नामवंत योद्धे होते; गंगाधररावांचे कौशल्य मात्र कारभारात होते. पुतणे सरंजामदार असताना आणि परशुरामभाऊ फौजेचे नेतृत्व करत असताना अनेक वर्षे त्यांनी मिरजेचा कारभार पाहिला. १८०१ च्या वाटणीनंतर, पुतणे चिंतामणराव यांनी सांगली वसवल्यावर, ते मिरज शाखेचे प्रमुख झाले.
गीतेची छपाई
पश्चिम भारतात छपाई उशिरा आली. १६७४ मध्येच भीमजी पारेख यांना विकलेला एक छापखाना मुंबईत आला होता, पण त्यातून फारसे काही घडले नाही; आणि पेशवाईच्या उतरत्या काळात मराठी मुलखात जवळजवळ काहीच छापले जात नव्हते. गंगाधररावांनी छपाईची सामग्री मिळवली आणि देवनागरीत संपूर्ण भगवद्गीतेचे तांब्याचे ठसे तयार करवले.
शके १७२७, म्हणजे इ.स. १८०५ मध्ये, त्यांनी या ठशांवरून प्रती छापल्या आणि त्या ब्राह्मणांना वाटल्या. घराण्याच्या संस्थान अल्बममध्ये या घटनेची नोंद असून मिरजेच्या अधिपतींच्या संग्रहात असलेल्या प्रतीतील दोन पाने त्यात छापली आहेत. अल्बमच्या शब्दांत, तो काळ होता “जेव्हा भारतात छपाईची कला ज्ञात नव्हती”.
अकबराच्या दरबारातील ठेवा
त्याच संग्रहात एक अगदी वेगळी गीता होती: सम्राट अकबराच्या आज्ञेने फारसीत अनुवादित झालेल्या भगवद्गीतेचे हस्तलिखित. चित्रासह असलेले त्यातील एक पान संस्थान अल्बममध्ये मिरजेत छापलेल्या गीतेशेजारीच आहे.
नाणी, मंदिरे आणि घाट
गंगाधररावांनी मिरजेत टांकसाळही सुरू केली; तिच्या नाण्यांना मिरज आगय्यारी म्हणत. त्यांनी कृष्णेवर घाट आणि किल्ल्यात माधवजी मंदिर बांधले, तसेच १७९९ मध्ये ४०,००० रुपये खर्चून गणेश पेठेतील तलावासह गणेश मंदिर बांधले. ते मंदिर व तलाव आजही घराण्याच्या गणेशोत्सवाचे केंद्र आहेत.
त्यांच्याच काळात पटवर्धनांच्या प्रदेशांची निश्चिती झाली. १८०८ मध्ये पेशव्यांनी मिरजेवरील त्यांचे हक्क मान्य केले आणि इंग्रज रेसिडेंटने १८१२ मध्ये घडवून आणलेल्या पंढरपूरच्या तहाला १८१७ मध्ये मान्यता मिळून १८१९ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीशी तह झाले. त्यांच्यानंतर त्यांचे पुत्र नारायणराव मिरजेच्या गादीवर आले.
संदर्भ
- गंगाधरराव पटवर्धन, A Short Sketch of the Patwardhans, संपादक माधवराजे पटवर्धन, श्रीमंत गंगाधरराव गोविंद (पहिले) यांवरील प्रकरण
- मिरज संस्थान अल्बम, छापील गीता व फारसी गीता यांची छायाचित्रे