बालपणापासून शिपाई
गोपाळरावांचा जन्म सुमारे १७२१ मध्ये झाला; त्याच सुमारास त्यांचे वडील गोविंद हरी कदमबांडे पागेत पेशव्यांच्या सेवेत दाखल झाले होते. बालपणी बहिरेवाडी येथे सेनापती घोरपडे यांच्याकडे आणि नंतर वडिलांच्या पागेत त्यांनी घोडेस्वारी, तलवार व भाला यांत प्रावीण्य मिळवले. पेशव्यांच्या दरबारातील रीतीप्रमाणे वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून ते वडिलांसोबत युद्धावर जाऊ लागले आणि १७४९ पर्यंत स्वतःच्या पलटणीचे नेतृत्व करू लागले.
मोहिमा
१७५१ मध्ये दमाजी गायकवाडांनी पेशव्यांच्या मुलखावर स्वारी केली, तेव्हा गोपाळराव पुरुषोत्तम दाजी व काका रामचंद्र हरी यांच्या फौजेसोबत लढले आणि त्यांनी स्वतः दमाजींना कैद केले. १७५७ मध्ये म्हैसूरविरुद्धच्या श्रीरंगपट्टण मोहिमेत ते सहभागी झाले. १७६० मध्ये उदगीरच्या लढाईनंतर निजामाने प्रदेश देण्याचे मान्य केले, पण दौलताबादचा मोठा किल्ला देण्यास नकार दिला. गोपाळरावांनी प्रथम वाटाघाटी केल्या आणि नंतर पेशव्यांच्या आज्ञेने किल्ल्याला वेढा घालून तो जिंकला; नानासाहेब पेशव्यांनी त्यांना 'कडक शिपाई' म्हणून गौरवले.
१७६२–६३ मध्ये ते रघुनाथरावांविरुद्ध तरुण पेशवे माधवरावांच्या बाजूने उभे राहिले आणि त्यानंतरच्या हैदरअलीविरुद्धच्या युद्धांत घराण्याच्या ८,००० घोडदळाचे मुख्य सेनापती होते. १७६४, १७६६ व १७६९–७० च्या मोहिमांत त्यांनी तुंगभद्रेची आघाडी सांभाळली आणि कर्नाटकभर अनेक चकमकी लढवल्या.
'साडेतीन रावां'पैकी एक
मराठी परंपरेनुसार त्या काळातील साडेतीन थोर सेनानी — साडेतीन राव — म्हणजे भवानराव प्रतिनिधी, मुरारराव घोरपडे, गोपाळराव पटवर्धन आणि अर्धे स्वतः पेशवे माधवराव.
त्यांचा दरारा किती होता हे एका किश्शावरून दिसते. गोपाळ नाईक तांबेकर नावाचा एक श्रीमंत सावकार पुण्यात आला आणि शहराच्या वेशीवर त्याने आपले नाव 'गोपाळराव' असे सांगितले. कोतवालाने हे कळवल्यावर गोपाळराव पटवर्धन शनिवारवाड्यावर भेटायला आले नाहीत याचे माधवरावांना आश्चर्य वाटले आणि त्यांनी त्यांना बोलावणे पाठवले. समोर अनोळखी माणूस पाहून पेशव्यांनी त्याला दंड केला आणि मिरजेचे पटवर्धन हेच एकमेव गोपाळराव असून इतर कोणी ते नाव घेऊ नये, असे जाहीर केले.
न पाहिलेला दरबार हॉल
दोन दशके रणांगणावर घालवल्यानंतर हैदरअलीविरुद्धच्या अखेरच्या मोहिमेत गोपाळराव आजारी पडले. मिरजेत बांधायला घेतलेला दरबार हॉल पाहण्याच्या इच्छेने ते परतीला निघाले, पण १७ जानेवारी १७७१ रोजी, जेमतेम पन्नाशीत, शहरात पोहोचण्याआधीच म्हैसाळ येथे त्यांचे निधन झाले. त्याच वर्षी नोव्हेंबरमध्ये त्यांचे वडील गोविंद हरी निवर्तले. गोपाळरावांनी सुरू केलेला दिवाणखाना आजही मिरजेत उभा आहे.
