मंदिरे, दवाखाने आणि बाजारपेठा

← इतिहासाकडे परत

प्रजेसाठी घडवलेले संस्थान

पटवर्धन प्रथम ओळखले जातात ते मराठा साम्राज्याचे योद्धे म्हणून — निजाम, हैदर अली आणि टिपू सुलतान यांच्याविरुद्ध दक्षिणेची आघाडी सांभाळणारे. पण जवळजवळ दोन शतके ते मिरजेचे घडवणारेही होते, आणि त्यांच्या राज्याचे खरे मोजमाप म्हणजे त्यांनी गावाला आणि संस्थानातील खेड्यांना काय दिले. श्रद्धेसाठी मंदिरे, आजारींसाठी दवाखाने, दुष्काळात काम आणि अन्न, व्यापाऱ्यांसाठी बाजारपेठा, स्वच्छ पाणी, वीज, शाळा आणि कालांतराने स्वतःच्या कारभारात प्रजेचा सहभाग — आजही मिरजेला आकार देणारे बरेच काही अधिपतींनी किंवा त्यांच्या कारकिर्दीत उभे राहिले. घराण्याच्या कागदपत्रांतून या कार्याविषयी जे कळते, ते या लेखात एकत्र केले आहे.

सर्व धर्मांची देवस्थाने

श्री गणेश हे घराण्याचे कुलदैवत, आणि मिरजेच्या घराण्याचे पहिले मोठे लोकोपयोगी काम म्हणजे त्यांचे मंदिर. १७९९ मध्ये श्रीमंत गंगाधरराव गोविंद यांनी ४०,००० रुपये खर्चून गणेश मंदिर आणि गणेश पेठेतील तलाव बांधला; त्यामुळे गावाला उपासनेचे स्थान आणि पाण्याचा साठा दोन्ही मिळाले. त्यांनी कृष्णेवर घाट आणि किल्ल्यात श्री माधवजी मंदिर बांधले; १८५५ मध्ये स्वामी निरंजन रघुनाथ यांनी आपले शिष्य श्रीमंत गंगाधरराव (दुसरे) यांच्यासाठी तेथे एकमुखी दत्ताची स्थापना केली.

आगीत नष्ट झालेल्या नामदेव मंदिराच्या पुनर्बांधणीला हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधररावांनी साहाय्य केले आणि ते तेथे नियमित दर्शनाला जात. त्यांची आस्था आपल्या धर्मापुरती मर्यादित नव्हती: ते मीरासाहेब दर्ग्याचे विश्वस्त होते आणि हिंदू-मुस्लिम सलोखा राखणारे राजे म्हणून प्रजा त्यांना आठवते.

आरोग्यसेवा

श्रीमंत गणपतराव तात्यासाहेब (दुसरे) यांनी १८६४ मध्ये मिरजेत संस्थानचा सरकारी दवाखाना सुरू केला. पुढच्या पिढीत, १८८९ मध्ये मिशनमार्फत मिरजेत आलेल्या डॉ. विल्यम वॉनलेस यांनी जे वैद्यकीय कार्य सुरू केले, त्यातून मिशन हॉस्पिटल उभे राहिले. हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधररावांनी या रुग्णालयासाठी जमीन दिली. मुख्यतः या देणगीमुळेच मिरज दक्षिण महाराष्ट्राचे प्रमुख वैद्यकीय केंद्र बनले आणि अनेक डॉक्टर मिरजेत स्थायिक झाले. आजही दूरदूरहून लोक उपचारासाठी मिरजेत येतात.

कठीण वर्षांतील मदत

दुष्काळ पडला की संस्थान मदतीचे रूपांतर लोकोपयोगी कामांत करत असे. गरजूंना रोजगार मिळावा म्हणून १८८१–८२ मध्ये टाऊन हॉल बांधण्यात आला आणि मजुरांना रोख पैसे व धान्य दोन्ही रूपांत मजुरी दिली गेली. अभियंता मोरेश्वर केळकर यांनी कमानी आणि उतरत्या छपराची रचना केलेली ही इमारत मोठ्या बागेत उभी होती आणि तिच्यात प्राचीन वस्तूंचे संग्रहालय होते — पश्चिम महाराष्ट्रातील बहुधा पहिले प्रदर्शनगृह.

हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधररावांनी गरजूंसाठी मोफत अन्नछत्र चालवले, प्रवासी व यात्रेकरूंसाठी हिंदू धर्मशाळा बांधली आणि गणेश कलागृह ही कार्यशाळा स्थापन केली, जिथे कोणत्याही बेरोजगाराला कुलपे, सुऱ्या व कात्र्या बनवण्याचे काम मिळू शके.

बाजारपेठा

मिरज ही बाजारपेठेची नगरी होती आणि संस्थानाने व्यापाऱ्यांसाठी बांधकामे केली. तांदूळ मार्केट धान्य व्यापारासाठी — विशेषतः त्या काळच्या नगदी पिकांसाठी, हळद आणि तंबाखूसाठी — होते. मोडनिंब येथे हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधररावांनी छोट्या व्यापाऱ्यांना भूखंड दिले, जेणेकरून कापड व धान्याच्या दुकानांसह त्या गावाची स्वतःची बाजारपेठ उभी राहावी.

यातील सर्वांत प्रसिद्ध म्हणजे हर हायनेस श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब महाराज यांच्या नावाचे लक्ष्मी मार्केट. त्यांचे पती हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज युवराज असताना, ९ ऑगस्ट १९३० रोजी व्यापाऱ्यांसाठी गावाच्या मध्यभागी मोठी बंदिस्त बाजारपेठ उभारण्याचे काम सुरू झाले. चार मिनार आणि उंच घड्याळ-मनोरा असलेली ही इंडो-ब्रिटिश शैलीची इमारत १,५०,००० रुपये खर्चून उभी राहिली आणि २८ फेब्रुवारी १९३२ रोजी सांगलीचे राजेसाहेब श्रीमंत चिंतामणराव आप्पासाहेब यांच्या हस्ते तिचे उद्घाटन झाले. आजही ती मिरजेची ओळख आहे.

पाणी आणि वीज

हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधररावांनी मिरजेत वीज आणणारे पॉवर हाऊस आणि क्रिस्टल आइस फॅक्टरी उभारली. ६ नोव्हेंबर १९४६ रोजी हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज यांनी गावाला स्वच्छ, गाळलेले पाणी देणारी नवी जलशुद्धीकरण योजना सुरू केली. आपल्या नातवाच्या — आजच्या घराणेप्रमुखांच्या — नावाने त्यांनी तिला ‘गंगाधरराव बाळासाहेब वॉटर वर्क्स’ असे नाव दिले.

प्रजेचा आवाज

मिरजेच्या अधिपतींनी आपल्या प्रजेलाही कारभारात सहभागी करून घेतले. हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधररावांनी स्थानिक स्वराज्य संस्था स्थापन करून गावकऱ्यांना प्रशासकीय अधिकार दिले, आणि संस्थानात पाच नगर परिषदा झाल्या. हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज यांनी त्या काळातील सर्वोत्तम व्यवस्थापित शेड्यूल्ड बँकांपैकी एक ठरलेल्या मिरज स्टेट बँकेला पाठबळ दिले, नव्या उद्योगांना प्रोत्साहन दिले, मिरज हायस्कूल व ज्युबिली कन्या शाळेच्या सुधारणेसाठी शिक्षणतज्ज्ञांची समिती नेमली आणि संस्थानचे पोलीस दल बळकट केले.

८ मार्च १९४८ रोजी मिरज संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले, तेव्हा घराण्याने दरबार हॉल जनतेसाठी त्याची देखभाल व्हावी या अटीवर मुंबई सरकारकडे सोपवला.

शिक्षण

ज्युबिली कन्या शाळा आणि मिरज हायस्कूलपासून मोडनिंब व लक्ष्मेश्वरच्या उमा विद्यालयांपर्यंत घराण्याच्या शाळा, ग्रंथालये आणि तालमींची माहिती संगीत, मल्लविद्या आणि विद्या व मिरजेच्या राणीसाहेब आणि त्यांचे समाजकार्य या लेखांत आहे.

कार्य पुढे सुरू

घराण्याची मिरजेची सेवा आजही सुरू आहे — हिज हायनेस बाळासाहेब महाराज यांनी २०१० मध्ये स्थापन केलेल्या मिरज ट्रस्टमार्फत, जो गणपती उत्सव, कृष्णा नदी उत्सव आणि बुद्धिबळ स्पर्धा आयोजित करतो; आणि राजासाहेब ऑफ मिरज फाउंडेशनमार्फत, जे १७९९ मध्ये बांधलेल्या तलावावर गणेश तलाव स्वच्छता मोहीम आणि तरुण वकील व विद्यार्थ्यांसाठी ‘युवा ३६० लीगल’ हा विधी-सहाय्य व इंटर्नशिप उपक्रम चालवते.

संदर्भ

• गंगाधरराव पटवर्धन, A Short Sketch of the Patwardhans, संपादक माधवराजे पटवर्धन, श्रीमंत गंगाधरराव गोविंद (पहिले), श्रीमंत गणपतराव तात्यासाहेब (दुसरे), हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधरराव व हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज यांवरील प्रकरणे
• मिरज संस्थान अल्बम

← अधिक लेख