मिरजेच्या राणीसाहेब आणि त्यांचे समाजकार्य

← इतिहासाकडे परत

रणांगणामागचे घर

पटवर्धनांचा इतिहास साधारणपणे पुरुषांच्या कर्तृत्वातून सांगितला जातो: मिरजेच्या वेढ्यातील गोविंद हरी, हैदर अलीविरुद्ध लढणारे गोपाळराव, खर्ड्याचे परशुरामभाऊ. अठराव्या शतकाचा बहुतेक काळ हे पुरुष वर्षातील बराच वेळ माळवा-बुंदेलखंडापासून कर्नाटकच्या मैदानांपर्यंत मोहिमांवर असत. मिरजेत घर, घराण्याची उपासना आणि दानधर्म घरातील स्त्रियांच्या हाती होता.

प्रतिष्ठित स्त्रिया पडद्यात राहत. त्या बंद मेण्यांतून प्रवास करत — असे मेणे घराण्याच्या संस्थान अल्बममध्ये आजही दिसतात — आणि ज्या पत्रव्यवहारातून व तहांतून इतिहास लिहिला जातो, त्यांत त्यांची नावे क्वचितच येतात. अनेकदा उरते ती एकच ओळ: माहेरचे घराणे, विवाह, एखादे अपत्य. पण संस्थान आधुनिक होत गेले तसतशा मिरजेच्या राणीसाहेब स्वतः सार्वजनिक जीवनात आल्या, आणि त्यांनी मागे ठेवलेला बराचसा वारसा म्हणजे गावाच्या जनतेची सेवा: शाळा, क्लब, पारितोषिके आणि त्यांच्यानंतरही चालू राहिलेली कार्ये.

श्रीमंत सौ. सत्यभामाबाई आणि पहिली पिढी

पाटणकर घराण्यातील श्रीमंत सौ. सत्यभामाबाई या गोविंद हरी यांच्या पत्नी. १७६१ मध्ये पेशवे माधवराव (पहिले) यांनी त्यांच्या पतींना मिरज दिली, तेव्हा त्या नव्या घराण्याच्या पहिल्या स्वामिनी झाल्या. त्यांचे पुत्र गोपाळराव, वामनराव, पांडुरंगराव आणि गंगाधरराव यांनी पुढील अर्धशतक सरंजाम सांभाळला; मिरजेचे पुढील सर्व अधिपती त्यांचेच वंशज.

घराण्याच्या सर्वांत कठीण वर्षांच्या त्या साक्षीदार होत्या. दोन दशकांच्या आत त्यांनी रघुनाथरावांच्या सैन्याने घातलेला मिरजेचा वेढा, ज्येष्ठ पुत्र गोपाळरावांचा मोहिमेवरील मृत्यू, वामनरावांचे अकाली निधन आणि हैदर अलीने पांडुरंगरावांना केलेली कैद पाहिली.

श्रीमंत सौ. रमाबाईसाहेब आणि श्रीमंत सौ. गंगाबाईसाहेब

एकोणिसाव्या शतकातील कागदपत्रांत राणीसाहेबांची नावे आहेत, पण त्याहून अधिक माहिती फारशी नाही. श्रीमंत सौ. रमाबाईसाहेब या श्रीमंत गंगाधरराव बाळासाहेब (दुसरे; कारकीर्द १८३३–१८६१) यांच्या पत्नी. श्रीमंत सौ. गंगाबाईसाहेब या त्यांचे उत्तराधिकारी श्रीमंत गणपतराव तात्यासाहेब (दुसरे) यांच्या पत्नी; गणपतरावांनी १८६४ मध्ये मिरजेत संस्थानचा दवाखाना सुरू केला आणि छायाचित्र काढून घेणारे ते घराण्यातील पहिले. श्रीमंत सौ. गंगाबाईसाहेबांचे स्वतःचे छायाचित्र — घराण्याच्या संग्रहातील सर्वांत जुन्यांपैकी एक — आजही उपलब्ध आहे.

श्रीमंत सौ. उमाबाईसाहेब: शाळांमधून स्मरणात राहिलेल्या राणीसाहेब

१८८१ मध्ये सोळा वर्षांच्या श्रीमंत गंगाधररावांनी आठ स्थळांपैकी सोलापूरच्या सार्वजनिक बांधकाम खात्यातील सुपरवायझर हरिपंत जोग यांचे स्थळ स्वीकारले. २० ऑगस्ट १८७३ रोजी जन्मलेल्या त्यांच्या कन्या दुर्गाताई शाळेत गेल्या होत्या आणि त्यांना लिहिता-वाचता येत असे — त्या काळी मुलींसाठी ही दुर्मीळ गोष्ट होती. विवाहानंतर त्यांचे नाव उमाबाईसाहेब ठेवण्यात आले आणि त्या मिरजेच्या राणीसाहेब झाल्या.

वारस हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज यांच्या त्या मातोश्री; पण त्यांचे निधन लवकर झाले. मिरजेत शिक्षणासाठी मोठे कार्य करणाऱ्या हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधररावांनी त्यांचे स्मारक म्हणून शाळाच निवडल्या, जेणेकरून त्यांचे नाव संस्थानातील मुलांच्या कामी यावे. १९१९ मध्ये स्थापन झालेल्या मोडनिंबच्या उमा विद्यालयात — मोडनिंब हे शेतकऱ्यांचे गाव असल्याने — शेतीची विशेष शाखा होती; दुसरे उमा विद्यालय लक्ष्मेश्वर नगरपालिकेच्या इमारतीत सुरू करण्यात आले.

श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब: बाजारपेठ, वनिता समाज आणि लेखन

हर हायनेस श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब महाराज यांचा जन्म ३१ जानेवारी १९०५ रोजी अहमदाबाद येथे दुर्गाताई आपटे म्हणून झाला. त्यांचे वडील कृष्णराव ऊर्फ काकासाहेब आपटे हे साताऱ्याजवळील लिंबचे जमीनदार; व्हिक्टोरिया ज्युबिली टेक्निकल इन्स्टिट्यूटमध्ये शिक्षण घेऊन त्यांनी सोलापूर, अमळनेर आणि अहमदाबाद येथील कापड गिरण्यांत व्यवस्थापक म्हणून काम केले. १९१८ मध्ये त्यांचा मिरजेच्या युवराजांशी विवाह झाला आणि १९३९ मध्ये पती गादीवर आल्यावर त्या राणीसाहेब झाल्या.

त्यांचे नाव मिरजेच्या केंद्रस्थानी आहे. त्यांच्या पतींनी युवराज असताना १९३० मध्ये सुरू केलेले आणि १९३२ मध्ये मिरजेच्या व्यापाऱ्यांसाठी खुले केलेले, घड्याळ-मनोरा असलेले भव्य बंदिस्त लक्ष्मी मार्केट त्यांच्याच नावाने ओळखले जाते. आजही ती मिरजेची सर्वांत प्रसिद्ध खूण आहे.

संस्थान म्हणून मिरजेच्या अखेरच्या वर्षांत आणि १९४८ च्या विलीनीकरणानंतरच्या दशकांत त्या मिरजेच्या पहिल्या स्त्री होत्या, आणि आपले स्थान त्यांनी साहित्यासाठी व गावातील स्त्रियांसाठी वापरले. मिरज किल्ल्यात त्यांनी ‘वनिता समाज’ स्थापन केला — स्त्रियांना एकत्र येण्यासाठी, बुद्धिबळ-ब्रिज खेळण्यासाठी आणि सार्वजनिक जीवनात सहभागी होण्यासाठी. त्यांच्या लघुकथा मासिकांतून प्रसिद्ध झाल्या, त्यांनी विणकामावर पुस्तक लिहिले आणि त्यांनी रचलेले कीर्तन आकाशवाणीवरून प्रसारित झाले.

घराणे त्यांना ज्येष्ठ मातृस्थानी मानते. पुढे त्यांच्या नातसुनेने त्यांच्या नावाने ‘राणी लक्ष्मीबाईसाहेब वक्तृत्व-वादविवाद करंडक’ सुरू केला — शाळकरी मुलांनाही त्यांच्यासारखा आपला आवाज सापडावा म्हणून.

श्रीमंत सौ. इंदुमतीराजे: कलांच्या आश्रयदात्या

हर हायनेस श्रीमंत सौ. इंदुमतीराजे या हिज हायनेस युवराज माधवराव रावसाहेब महाराज यांच्या पत्नी आणि आजचे घराणेप्रमुख हिज हायनेस बाळासाहेब महाराज यांच्या मातोश्री. कलांच्या आश्रयदात्या असलेल्या श्रीमंत सौ. इंदुमतीराजे यांचे स्मरण श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेबांबरोबर अशा दोन स्त्रियांपैकी एक म्हणून होते, ज्यांच्या संगीत व चित्रकलेच्या प्रेमाने घराण्याच्या पुढच्या पिढीला घडवले.

श्रीमंत सौ. उमाराजे: पन्नास वर्षे शिक्षिका

त्यांच्या सूनबाई म्हणजे हर हायनेस श्रीमंत सौ. उमाराजे (१९५२–२०२४). पुण्यात जन्मलेल्या आणि जयपूरच्या महाराणी गायत्री देवी स्कूलमध्ये शिकलेल्या श्रीमंत सौ. उमाराजे १९६९ मध्ये घराण्यात आल्या आणि त्याच वर्षी त्यांनी पुण्यातील सुरुवातीच्या स्वतंत्र बालवाड्यांपैकी एक असलेले ब्लू बेल्स नर्सरी स्कूल सुरू केले; पन्नासहून अधिक वर्षे त्यांनी ते चालवले. विवाहानंतर त्यांनी अर्थशास्त्र व शिक्षणशास्त्रातील पदव्या घेतल्या, फ्लेम युनिव्हर्सिटीसह अनेक महाविद्यालयांत संवाद व नेतृत्व शिकवले आणि तरुण पदवीधरांना नोकरी व जीवनासाठी कौशल्ये मिळावीत म्हणून मिरजेत प्रशिक्षण संस्था उभारली.

त्यांचे कार्य वर्गापुरते मर्यादित नव्हते. मुलांना बोलण्यासाठी व्यासपीठ मिळावे म्हणून त्यांनी ‘राणी लक्ष्मीबाईसाहेब वक्तृत्व-वादविवाद करंडक’ सुरू केला, आणि त्यांच्या प्रेरणेने त्यांच्या नातवाने प्राणी-आरोग्य मोहीम सुरू केली, ज्यात एकाच मोहिमेत शंभरहून अधिक कुत्र्यांचे लसीकरण झाले. पन्नासहून अधिक राग ओळखून गाऊ शकणाऱ्या श्रीमंत सौ. उमाराजेंनी उत्तरायुष्यात मनापासून चित्रकला केली; याचे श्रेय त्या आपल्या सासूबाई श्रीमंत सौ. इंदुमतीराजे आणि त्यांच्याही आधी श्रीमंत सौ. लक्ष्मीबाईसाहेब यांना देत.

सेवेची परंपरा

एकत्रितपणे पाहिले तर मिरजेच्या राणीसाहेबांनी शांत लोकसेवेचा वारसा मागे ठेवला: शेतकरी गावांतील मुलांसाठी शाळा, किल्ल्यातील स्त्रियांसाठी क्लब, व्यापाऱ्यांसाठी बाजारपेठ, तरुण वक्त्यांसाठी पारितोषिक, पुण्यातील लहान मुलांसाठी शाळा आणि गावातील प्राण्यांची काळजी. ही परंपरा आजही सुरू आहे. मिरजेच्या युवराणीसाहेब हर हायनेस श्रीमंत सौ. अनुसयाराजे माधवराजे पटवर्धन महाराज गणेश तलाव स्वच्छता मोहीम आणि युवा ३६० लीगल चालवणाऱ्या राजासाहेब ऑफ मिरज फाउंडेशनच्या विश्वस्त आहेत. त्यांच्या कार्याची माहिती राजघराणे पृष्ठावर आहे.

संदर्भ

• गंगाधरराव पटवर्धन, A Short Sketch of the Patwardhans, संपादक माधवराजे पटवर्धन, गोविंद हरी, हिज हायनेस श्रीमंत सर गंगाधरराव व हिज हायनेस नारायणराव तात्यासाहेब महाराज यांवरील प्रकरणे
• मानसिंगराव कुमठेकर, तरुण भारत मधील श्रीमंत गंगाधररावांच्या विवाहावरील लेख (घराण्याच्या कागदपत्रांत उद्धृत)
• हर हायनेस श्रीमंत सौ. उमाराजे पटवर्धन यांचा चरित्रपर परिचय, घराण्याची कागदपत्रे
• घराण्याच्या संग्रहातील छायाचित्रे; मिरज संस्थान अल्बम

← अधिक लेख